Καππαδοκία

 Και οι βράχοι έχουν μιλιά

Εξωπραγματικοί γεωλογικοί σχηματισμοί, εκκλησίες κι ασκηταριά λαξευμένα στον μαλακό ψαμμόλιθο κι ένας λαός φτωχός αλλά γελαστός και φιλόξενος αρκούν για να μετατρέψουν ένα ταξίδι στα βάθη της Τουρκίας σε αξέχαστη εμπειρία

Στις χαμένες πατρίδες της ΑνατολίαςΤο τοπίο θυμίζει άλλον πλανήτη: ένα απέραντο οροπέδιο γεμάτο φαράγγια και αβυσσαλέα χάσματα, σπαρμένο με κούφιους παράξενους βράχους. Είναι αμέτρητοι, φαλλόσχημοι, κωδωνόσχημοι ή πυραμιδοειδείς και στέκουν επί αιώνες ακλόνητοι. Είναι ο παράδεισος του γεωλόγου, του τυμβωρύχου ή κάποιου που θα ήθελε να κρυφτεί...

Χαρακτηριστικό τοπίο της Καππαδοκίας

Οι άνεμοι εδώ πιάνουν τρελές ταχύτητες. Κατεβαίνουν από βουνά θεόρατα σαν το Ερκίς (Αργαίος) των 3.900 μ. και το Χασάν Νταγ. Η γη είναι άγονη και η χλωρίδα όμοια με εκείνη των στεπών.

Σ’ ένα τόσο ακραίο και τραχύ περιβάλλον αναρωτηθήκαμε τι είδους άνθρωποι επιβιώνουν. Οταν στο πρώτο καφενείο που μπήκαμε, στο Γκιόρεμε, μας καλωσόρισε ένα γαλανό βλέμμα ολόιδιο με κάποιου συγγενή μας στη Μάνη, κι από πίσω του ακολουθούσε γερουσία με ανάλογο ντύσιμο (τραγιάσκα, μαγκούρα) και συμπεριφορά (τάβλι, πρέφα και χωρατά) πήραμε την απάντηση! Ανθρωποι που μας μοιάζουν πολύ! Και δεν βρισκόμασταν πια στα Μικρασιατικά παράλια, όπου σίγουρα η ομοιότητα είναι αναμενόμενη, αλλά στα βάθη της Ανατολίας, πιο πέρα κι από την Κόκκινη Μηλιά.

Η περιοχή της Κεντρικής Ανατολίας μεταξύ των πόλεων Ακσαράι, Νίγδη, Νεβσεχίρ και Καισάρεια ονομάζεται εδώ και 4.000 χρόνια Καππαδοκία. Ο Ελληνισμός υπάρχει εδώ, από τα χρόνια του Μεγαλέξανδρου και ξεριζώθηκε πριν από μόλις 85 χρόνια, με τις ανταλλαγές πληθυσμών που επέβαλε η συνθήκη της Λοζάνης. Μα υπάρχει ακόμη η μνήμη του κρυμμένη σε τούτα τα αλλόκοτα βράχια, καθώς όποια πέτρα κι αν σηκώσεις, σ’ όποιο λαγούμι κι αν μπεις, μια αγιογραφία, μια επιγραφή, ένας σταυρός σκαλισμένος στο πέτρωμα φανερώνουν τους αιώνες που ετούτος ο τόπος αποτελούσε μια από τις πολλές ελληνικές πατρίδες.

Αυτός ο θεόρατος διάτρητος βράχος ήταν γυναικείο μοναστήρι στα χρόνια του Βυζαντίου και ονομαζόταν το μοναστήρι των Κοριτσιών

Υπάρχει και κάτι άλλο που κάνει αυτή την περιοχή μοναδική στον κόσμο: η Καππαδοκία με την ύπαρξή της, μας διδάσκει την απόλυτη προσαρμοστικότητα του προβιομηχανικού ανθρώπου στο φυσικό περιβάλλον. Χωρίς αυθάδεια και έπαρση οι παλιοί κάτοικοι της περιοχής μεταμόρφωσαν αυτό το γεωλογικό θαύμα σε σπίτια, εκκλησίες, κελιά και υποστατικά. Το αλλόκοτο και το ανοίκειο που βρήκαν, σκάβοντάς το σιγά σιγά με τη σμίλη τους, το κατέστησαν ιδανικό καταφύγιο.

Οι υπόσκαφες βυζαντινές εκκλησίεςΤο Γκιόρεμε (Κόραμα) βρίσκεται 10 χλμ. ανατολικά του Νεβσεχίρ (Νύσσα). Σε μικρή απόσταση από τον σημερινό οικισμό απλώνεται το ομώνυμο υπαίθριο μουσείο που αποτελεί μνημείο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Εδώ θα βρείτε τις περισσότερες και σημαντικότερες υπόσκαφες βυζαντινές εκκλησίες της Καππαδοκίας. Κτίστηκαν μεταξύ 7ου και 13ου αι. και σε αρκετές σώζεται μεγάλο μέρος του αγιογραφικού τους διάκοσμου.

Τα πλεκτά και οι δαντέλες των Τσιγγάνων είναι το καλύτερο σουβενίρ

Ξεχωρίζουν η εκκλησία του Ελμαλί με τους τέσσερις κίονες και τις νωπογραφίες από ερυθρή ώχρα, μια τεχνική που απαντάται και στα μικρότερα παρεκκλήσια της Αγίας Βαρβάρας και του Αγίου Βασιλείου.

Ο ναός του Αγίου Ονουφρίου (Γιλανλί) στις νωπογραφίες του οποίου διακρίνονται οι ερημίτες άγιοι της Ορθοδοξίας και η περίφημη Μαύρη ή Σκοτεινή εκκλησιά (Καρανλίκ), που ονομάστηκε έτσι εξαιτίας του ελάχιστου φωτισμού της από έναν πολύ μικρό φεγγίτη.

Το "καπέλο" των γεωλογικών σχηματισμών είναι από βασάλτη

Η τελευταία είναι σταυροειδής και ακριβώς λόγω του σκοταδιού της, οι αγιογραφίες της διατήρησαν στο ακέραιο τους χρωματισμούς τους. Για την περιήγηση στις βραχοκλησιές του Γκιόρεμε θα χρειαστείτε τουλάχιστον 2 ώρες.

Στα βόρεια του Γκιόρεμε και πριν φτάσετε στην κωμόπολη Αβανός, φημισμένη για τα κεραμικά και την ταπητουργία της, υπάρχει άλλη μια συστοιχία από βραχόσπιτα, ναούς κι ασκηταριά που χρησιμοποιήθηκαν από τους παλιούς Καππαδόκες. Βρίσκεται στη θέση Ζέλβη και η πρόσβαση γίνεται οδικώς μόνο από τη δεύτερη διακλάδωση για την κοιλάδα, καθώς η πρώτη είναι κλειστή λόγω των συχνών καθιζήσεων.

Πανοραμική άποψη του Γκιόρεμε

Το Γκιόρεμε απέκτησε τουριστική υποδομή πολύ πρόσφατα κι αυτό χάρη στους μπακπάκερ που έβρισκαν τα ξενοδοχεία στο Οργκιούπ και το Νεβσεχίρ ακριβά. Αρχισαν λοιπόν να χτυπάνε την πόρτα και να ζητούν φιλοξενία στις αγροικίες του Αβσιλάρ, ενός οικισμού μόλις 1,5 χλμ. από την είσοδο του υπαίθριου μουσείου. Ετσι το χωριό σταδιακά ταυτίστηκε με το σημαντικότερο αξιοθέατο της Καππαδοκίας και το αρχικό του όνομα ξεχάστηκε.

Το Οργκιούπ (Προκόπι) είναι μια γραφική κωμόπολη 15.000 κατοίκων που έχει αδελφοποιηθεί με τη Λάρισα. Διαθέτει πολλά εμπορικά καταστήματα, ταβέρνες, καφενεία, υπαίθρια παζάρια και κέντρα διασκέδασης, καθώς εδώ χτυπά η καρδιά της τουριστικής κίνησης που αφορά την Καππαδοκία.

Το πλούσιο τοιχογραφημένο εσωτερικό στην εκκλησία του Ελμαλί

Επισκεφτείτε το κάστρο Καντί στην κορυφή του λόφου, το Καραμανογκουλαρί τζαμί, το μαυσωλείο Αλτικαπί και τη βιβλιοθήκη του Ταχσίν Αγά. Τα περισσότερα από τα νεοκλασικά σπίτια που υπάρχουν εδώ ανήκαν κι αυτά κάποτε σε Ελληνες, όπως προκύπτει από τα οικόσημα και τις επιγραφές που σώζονται ακόμη.

Πέντε χλμ. νότια του Προκοπιού βρίσκεται το Μουσταφά Πασά (Σινασσός). Μια πολίχνη με εμφανή τα σημάδια του άλλοτε ακμάζοντος ελληνικού στοιχείου στα πολλά αρχοντικά της και στις δύο καλοδιατηρημένες εκκλησίες της.

Τα ασκηταριά που σμίλεψαν στους βράχους οι Βυζαντινοί, αργότερα μετατράπηκαν σε κατοικίες και στάβλους

Η τρίκλιτη βασιλική στην κεντρική αγορά είναι αφιερωμένη στους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη και υπήρξε έδρα μητροπόλεως. Εξω από τον οικισμό είναι και ο υπόσκαφος ναός του Αγίου Βασιλείου, με αγιογραφίες που δυστυχώς έχουν βεβηλωθεί.

Τόπος μαρτύρων και Αγίων«Η γη που τρέφει όμορφα άλογα», μια φράση η οποία στα αρχαία περσικά αποδίδεται με τον όρο «κατ-πατούκια» ονομάτισε την Καππαδοκία η οποία πριν γίνει ελληνιστική, ρωμαϊκή, βυζαντινή και τέλος τουρκική, ήταν μια επαρχία ξακουστή για την ιπποτροφία της, στην επικράτεια των Χετταίων και των Μήδων.

Τζαμί στο Νεφσεχίρ, την παλιά βυζαντινή πόλη Νύσσα

Τον 1ο αι. μ.Χ. ο εξελληνισμός της περιοχής υπήρξε πλήρης δεδομένου ότι και οι εβραϊκές κοινότητες που ιδρύθηκαν εδώ ήταν ελληνόφωνες, γεγονός που επηρέασε καταλυτικά την αρχική εξάπλωση του Χριστιανισμού.

Στη μεγαλύτερη πόλη της περιοχής, την Καισάρεια, ιδρύθηκε η πρώτη μητρόπολη της νέας θρησκείας στη Μικρά Ασία. Κι εδώ διέπρεψαν με τον βίο και την πολιτεία τους άνδρες που πέρασαν στην ιστορία ως «Μεγάλοι Καππαδόκες Αγιοι», όπως οι ιεράρχες Λεόντιος και Ευσέβιος, ο Μέγας Βασίλειος και οι κορυφαίοι μυστικοί θεολόγοι της Ορθοδοξίας, Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός και Γρηγόριος ο Νύσσης. Σε όλο το βυζαντινό θέμα τότε, ιδρύθηκαν φιλανθρωπικά και ευαγή ιδρύματα, βιβλιοθήκες και μοναστήρια. Ταυτόχρονα οι αυτοκράτορες, εκτιμώντας την γεωστρατηγική θέση της περιοχής στην αντιμετώπιση πρώτα των Περσών και μετά των Αράβων, την κατέστησαν κέντρο στρατιωτικής εκπαίδευσης, έκτισαν κάστρα και μοίρασαν κτήματα στους περίφημους Ακρίτες του βυζαντινού ελληνισμού.

Οι νέοι του τόπου μαθαίνουν την τέχνη των επισμαλτωμένων κεραμικών που έχουν φήμη σε όλο τον κόσμο

Μετά την ήττα του Ρωμανού Διογένη στο Μαντζικέρτ της Αρμενίας, τον 11ο αι. διείσδυσαν στην περιοχή οι Σελτζούκοι Τούρκοι, αλλά δεν παρέμειναν πολύ. Προτιμούσαν τις εύφορες πεδιάδες του Ικονίου για να ιδρύσουν το κράτος τους, το οποίο ενίοτε συμμαχούσε με τους Βυζαντινούς. Μόνο μετά τη συνθήκη της Λοζάνης αλλοιώθηκε οριστικά η πληθυσμιακή σύσταση της περιοχής, η οποία ανέκαθεν υπήρξε πολυφυλετική.

Μέχρι το 1924 η Καππαδοκία, εκτός από Τουρκομάνους επήλυδες, φιλοξενούσε πάρα πολλούς Ελληνες. Ακολουθούσαν οι Κούρδοι, οι Αρμένιοι, οι Εβραίοι και χριστιανοί Σύροι.

Ενας από τους αμέτρητους βραχώδεις σχηματισμούς που ονομάζονται καμινάδες

Μια αναλαμπή των ελληνικών κοινοτήτων που εκδηλώθηκε από τα μέσα του 19ου αι. χάρη στη δράση εθνικών ευεργετών όπως οι Θ. Ροδοκανάκης και Σ. Σιντόσογλου και ο μητροπολίτης Ευστάθιος, διακόπηκε βάναυσα από τους Νεότουρκους τον καιρό της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Σήμερα η Καππαδοκία κατοικείται από εκτουρκισμένους γηγενείς, Τούρκους, Κούρδους, Κιρκάσιους και Ρομά. Δεν ακούσαμε πουθενά τη λεγόμενη καππαδοκική διάλεκτο που συγγενεύει με τα ελληνικά του Πόντου.

Οταν η φύση κάνει γλυπτικήΗ γεωλογική διαμόρφωση της Καππαδοκίας αποδίδεται στην έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα που εκδηλώθηκε στην περιοχή πριν από 50 εκατομμύρια χρόνια. Οπως οι συνομήλικές τους Αλπεις, έτσι και η οροσειρά του Ταύρου και του Αργαίου κάποτε ήταν ενεργά ηφαίστεια που έβγαζαν ατέλειωτους τόνους λάβας και μάγματος.

Οι ηφαιστειολόγοι έχουν εντοπίσει τους μεγαλύτερους σβησμένους πια κρατήρες σε κορυφές που σήμερα ονομάζονται Ερκίς, Ντεβελί, Μελεντίζ και Κετσιμποϊντουράν. Ο υψηλός βαθμός διάβρωσης που έδωσε σ’ αυτήν τη στέρφα γη το σημερινό σχήμα της, έχει να κάνει με τους ισχυρότατους ανέμους, τις βροχοπτώσεις και τη δράση ποταμών και χειμάρρων.

Αλλος ένας λόγος είναι η βαρυχειμωνιά και η μεγάλη διακύμανση της θερμοκρασίας μεταξύ ημέρας και νύχτας που προκαλούσε απότομες συστολές και διαστολές στα πετρώματα.

Τα ρέματα του Νεβσεχίρ και της Ντάσμα που πέφτουν στον ποταμό Κιζιρμάκ ευθύνονται για την όψη των φημισμένων καππαδοκικών κοιλάδων. Ειδικότερα η περιοχή μεταξύ Νύσσας και Προκοπίου όπου οι αποθέσεις ηφαιστειακής στάχτης φτάνουν σε βάθος εκατοντάδων μέτρων, έγινε το καταλληλότερο πεδίο για να μεταφερθούν με τη ροή των υδάτων σκληρότερα βράχια από μεταγενέστερες αποκολλήσεις, τα οποία σήμερα τα βλέπουμε σαν καπέλα πάνω σε σχηματισμούς μαλακότερων υλικών. Σήμερα αυτοί οι σχηματισμοί ονομάζονται καμινάδες και το συνηθέστερο πέτρωμα που τις επιστεγάζει είναι ο βασάλτης.

Αλλη μια έκπληξη που κρύβει η διάτρητη καππαδοκική γη, βρίσκεται σε δυο σημεία 20 χλμ. και 29 χλμ. νότια του Νεβσεχίρ. Πρόκειται για δύο λαβυρινθώδη συμπλέγματα από σπηλιές, στοές και πολυεπίπεδες γαλαρίες, εξ ολοκλήρου υπόγειες στο Καϊμακλί και στο Ντερινκουγιού (Μαλακοπή). Θα πρέπει να λειτούργησαν από την εποχή που οι χριστιανοί κρύβονταν στις κατακόμβες. Ωστόσο τα ευρήματα είναι μεταγενέστερα. Ανάγονται στις εποχές που ο Ηράκλειος πολεμούσε τους Πέρσες και ο Νικηφόρος Φωκάς τους Αραβες.

Στην ακμή της η υπόγεια πολιτεία στο Καϊμακλί απλωνόταν σε έκταση 2,5 τετρ. χλμ., διέθετε πάνω από 8 πατώματα έως και 50 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης και εκτιμάται ότι φιλοξενούσε πάνω από 10.000 ανθρώπους.

FAST INFO

ΜΕΤΟ­ΝΟΜΑΣΙΕΣΥπάρχει θέμα με τα τοπωνύμια στην Καππαδοκία. Οι ελληνικοί ταξιδιωτικοί οδηγοί επιμένουν στις παλιότερες βυζαντινές ονομασίες, ενώ οι τουρκικοί χάρτες και οι πινακίδες τα αγνοούν επιδεικτικά. Εμείς ακολουθούμε την ισχύουσα σήμερα ονομασία κι όπου γνωρίζουμε, αναφέρουμε την ελληνική.

ΔΙΑΤΥ­ΠΩΣΕΙΣΤο μόνο έγγραφο που χρειάζεστε για να ταξιδέψετε στο εσωτερικό της Τουρκίας είναι το διαβατήριό σας. Εάν πάτε με δικό σας αυτοκίνητο πρέπει να έχετε μαζί σας τη διεθνή πράσινη κάρτα ασφαλιστικής κάλυψης και το έντυπο που θα συμπληρώσετε κατά την είσοδο του Ι.Χ. στη χώρα. Από τον Οκτώβριο μέχρι και τον Απρίλιο εφοδιαστείτε με ζεστά ρούχα, ομπρέλες κι αδιάβροχα και οι οδηγοί απαραιτήτως με αντιολισθητικές αλυσίδες. Για καλό και για κακό πάρτε μαζί σας κι ένα έξτρα μπιτόνι γεμάτο βενζίνη, καθώς τα πρατήρια καυσίμων στο επαρχιακό οδικό δίκτυο ανοίγουν και κλείνουν... όποτε θέλουν.

ΚΑΛΛΙΟ ΑΡΓΑ ΠΑΡΑ ΠΟΤΕΕυαισθητο­ποιημένοι Τούρκοι πολίτες και αλλοδαποί που εκτιμούν τις φυσικές ομορφιές του τόπου ίδρυσαν το Goreme Charity Restoration Fund, μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που δέχεται δωρεές και συγκροτεί ομάδες εθελοντών που εργάζονται στην αποκατάσταση των σπηλαίων και των μνημείων που υπάρχουν εντός τους.

ΑΛΗΘΙΝΟΣ ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΣ Κάθε μεγάλο φάτνωμα που σκάφτηκε για θρησκευτική ή καθημερινή χρήση υποστηρίζεται από ένα εκτεταμένο δίκτυο λαγουμιών, στοών και βοηθητικών χώρων. Πολλές εκκλησίες του Γκιόρεμε αποτέλεσαν καθολικά μονών. Πλάι στους ναούς διανοίχτηκαν κι άλλοι χώροι για τα κελιά, το αρχονταρίκι ή την τράπεζα.

ΣΥΝΑΛ­ΛΑΓΜΑΣτο Νεβσεχίρ (Νύσσα) και στο Οργκιούπ (Προκόπι) υπάρχουν τράπεζες και ανταλλακτήρια συναλλάγματος. Το ευρώ έχει παντού πέραση και μπορείτε να πληρώσετε οτιδήποτε με αυτό, μα θα σας δώσουν ρέστα σε τοπικό νόμισμα. Σε καμία περίπτωση μη δεχτείτε παλιά πληθωριστικά χαρτονομίσματα. Θα τα αναγνωρίσετε από τα υπέρογκα αναγραφόμενα ποσά.

ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣΗ περιοχή του καππαδοκικού οροπεδίου που βρέθηκε στο έλεος των ηφαιστείων καλύπτει συνολική έκταση 288 τ. χλμ. Εχει μήκος 18 χλμ. αρχίζοντας από την κοίτη του Κιζιλιρμάκ στον Βορρά, για να καταλήξει στα βουνά Οϊουλού και Κερμίλ στον Νότο.

Ο ΦΟΒΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟ­ΜΑΧΙΑΣΕνας από τους λόγους που έκανε τους Καππαδόκες του μεσαίωνα να σκάψουν και να χτίσουν τόσα πολλά Προσκυνήματα μέσα στους βράχους ήταν οι μέχρι τον 10ο αι. συχνοί διωγμοί των Ορθοδόξων από εικονοκλάστες αυτοκράτορες όπως οι Κωνσταντίνος Ε΄, Λέων Γ΄ και Θεόφιλος.

ΠΡΟΣΒΑΣΗΜε αεροπλάνο από Κωνσταντι­­νούπολη ή Σμύρνη έως την Καισάρεια. Οι πτήσεις και στις δύο περιπτώσεις διαρκούν μιάμιση ώρα. Στη συνέχεια θα πάτε οδικώς. Η Καισά­ρεια απέχει από το Οργκιούπ (Προκοπιό) που βρίσκεται στην καρδιά της Καππαδοκίας, μόλις 1 ώρα. Από την Κωνστα­ντι­νούπολη μπορείτε να φτάσετε στην Καισάρεια και με τρένο, είτε απευθείας είτε μέσω Αγκυρας. Περισσότερες πληροφορίες στο www.tcdd.gov.tr Πυκνά δρομολόγια λεωφορείων συνδέουν καθημερινά την Καππαδοκία με τις μεγάλες τουρκικές πόλεις. Από τη Σμύρνη το Νεβσεχίρ (Νύσσα) απέχει 12 ώρες, από την Κωνσταντι­νούπολη 11 κι από την Αγκυρα 6 ώρες.

ΚΑΙΡΟΣΗ Καππαδοκία είναι ένα αχανές οροπέδιο με μέσο υψόμετρο πάνω από 1.000 μ. Εχει βαρύ χειμώνα με συχνές χιονοπτώσεις, δυνατές βροχές και πολύ ισχυρούς ανέμους. Τον υπόλοιπο χρόνο όση ζέστη κι αν κάνει την ημέρα, το θερμόμετρο μπορεί να φτάσει κοντά ή και κάτω από το μηδέν μόλις πέσει η νύχτα.

ΔΙΑΜΟΝΗ

ΣΤΟ ΟΡΓΚΙΟΥΠ«Elkep Evi Cave Hotel» (Eski Turban Oteli Arkasi 26, +90 384 341 6000,www.elkepevi.com ). Ενα πρότυπο ξενοδοχείο-μπουτίκ σε λογικές τιμές, αν ληφθεί υπόψη η ποιότητα των υπηρεσιών του και το σημείο στο οποίο βρίσκεται, καθώς είναι χτισμένο εξ ολοκλήρου μέσα στα κούφια καππαδοκικά βράχια. Με 21 πλήρως εξοπλισμένες σπηλαιο-σουίτες. Κάποιες διαθέτουν και χαμάμ.

«Yunak Evleri Hoteli» (Yunak Mahallesi, +90 384 341 6920, www.ganak.com). Σκαρφαλωμένο σε βραχώδη πλαγιά, διαθέτει 30 δωμάτια κατανεμημένα σε 6 σπηλαιοκατοικίες που ανάγονται στον 6ο αι. μ.Χ. και σ’ ένα ανακαινισμένο ελληνικό σπίτι του 19ου αιώνα.

«Cappadocia Palace» (Dutlu Camii Mah. & Dar Sokak 3, +90 384 341 2510,www.hotel-cappadocia.com ). Απέχει λίγα μόλις λεπτά από τα σημαντικότερα αξιοθέατα του Προκοπιού. Πρωτολειτούργησε τον 19ο αι. ως ξενώνας και αρχονταρίκι για χριστιανούς προσκυνητές. Επιπλα αντίκες και βαριά χειροποίητα χαλιά σε 18 άνετα δωμάτια, 6 από τα οποία είναι λαξευμένα στον βράχο.

ΦΑΓΗΤΟ

ΣΤΗ ΣΙΝΑΣΟ«Old Greek House» (Mustafapasa, +90 384 353 5306). Στεγάζεται σ’ ένα σπίτι στο κέντρο του οικισμού, που το εγκατέλειψαν οι Ελληνες ιδιοκτήτες του το 1920. Ντόπιο αρνί ή κατσίκι μαγειρεμένο με πιπεριές και μελιτζάνες σερβίρεται σε κανονικά τραπέζια ή κατάχαμα σε μαξιλάρια.

ΣΤΟ ΓΚΙΟΡΕΜΕ«Nazar Borek» (Muze Caddesi). Δεν έχει τηλέφωνο, αλλά πάντα υπάρχει τραπέζι. Ο φιλόξενος Ραφίκ σερβίρει πρωινό, μεσημεριανό ή δείπνο. Δοκιμάστε ατζέμ πιλάφ, γκοζλέμ ή μπουρεκάκια με ψητό μήλο και κύμινο.

«Dibek» (Hakki Pasa Meydani 1, +90 384 271 2209). Κάντε την παραγγελία σας από το τηλέφωνο 5 ώρες πριν φτάσετε, για να μαγειρευτεί αργά στη χόβολη η σπεσιαλιτέ με κρέας, μέσα σε μια σφραγισμένη γάστρα από τερακότα που τη σπάνε μπροστά σας. Αν δεν προνοήσετε, δοκιμάστε άλλες σπεσιαλιτέ όπως το καρα-φασούλιε (άσπρα φασόλια με λιαστό αρνί και σάλτσα από φρέσκια ντομάτα) και το σακ-ταβά (αρνάκι στο φούρνο με πιπεριές και σκόρδο).

ΣΤΟ ΟΡΓΚΙΟΥΠ «Aravan Evi» (Ayvali Koyu, +90 384 354 5838, www.aravan.com ). Θέλει ψάξιμο για να το βρείτε έτσι κρυμμένο που είναι μέσα στα στενά σοκάκια του Προκο­πιού. Μεγάλη ποικιλία λαχανικών και κρεάτων μαγειρεμένων στα ξύλα, σε πήλινα γιουβέτσια και με δικό τους ζυμωτό ψωμί.

Γιώργος Ξεπαπαδάκος
Φωτογραφίες: Μάρω Κουρή

 http://www.ethnos.gr/entheta.asp?catid=23528&subid=2&pubid=9600955

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

Κωνσταντίνος Λάσκαρης– 15ος αιώνας, ο κομιστής ελληνικών ιδεών στη Δύση

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΕΩΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ- ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ- ΒΕΝΕΤΙΑ 1512

ΕΠΙΤΟΜΗ ΤΩΝ ΟΚΤΩ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΜΕΡΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΤΙΝΩΝ ΑΝΑΓΚΑΙΩΝ ΣΥΝΤΕΘΕΙΣΑ ΠΑΡΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΕΩΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ
Περί διαιρέσεως των γραμμάτων Βιβλίον πρώτον.

Γράφει ο Γιώργος Εχέδωρος

Ένας από τους μαθητές του σπουδαίου λόγιου του Βυζαντίου Ιωάννη Αργυρόπουλου ήταν ο Κωνσταντίνος Λάσκαρης.
Η ευρωπαϊκή διανόηση τον συμπεριλαμβάνει στους Ιταλούς αναγεννησιακούς λογίους του 15ου αιώνα. Η εξήγηση που δίνεται σε αυτό είναι πως το μεγαλύτερο μέρος της δημιουργικής ζωής του το ανάλωσε στην Ιταλική Χερσόνησο.
Η παρουσία του στην Ιταλία χαρακτηρίζεται ως αφετηρία των διανοητών στην προσέγγιση τους με την ελληνική γλώσσα. Έδωσε, δηλαδή, τη δυνατότητα στους Ουμανιστές να εντρυφήσουν στα πρωτότυπα αρχαιοελληνικά φιλοσοφικά και ιστορικά κείμενα και να ανακατευθύνουν τις τάσεις της εποχής.
Ο Κωνσταντίνος Λάσκαρης γεννήθηκε το 1434, στην Κωνσταντινούπολη. Καταγόταν από επιφανή βυζαντινή οικογένεια, η οποία είχε αναδείξει στη διάρκεια του 13ου αιώνα αυτοκράτορες στο Βασίλειο της Νίκαιας ( Μικρά Ασία). Μάλιστα ο πρόγονός του, Θεόδωρος Λάσκαρης, ήταν ο ιδρυτής της αυτοκρατορίας της Νίκαιας, ενώ ο τρίτος αυτοκράτορας ήταν ο Θεόδωρος ο Β’ Λάσκαρης, που ήταν μάλιστα συγγραφέας και ποιητής. Προσπάθησε μάλιστα ο τελευταίος να αναδείξει τη Νίκαια, ως κέντρο των γραμμάτων και της επιστήμης.
Σε νεαρή ηλικία ο Κ. Λάσκαρης έζησε τη φρίκη της άλωσης της Πόλης από τους Οθωμανούς.
Γράφει σχετικά ο Τζ. Σάντυς: «Ήταν δεκαεννιά χρονών όταν φυλακίστηκε από τους Τούρκους στην πτώση της γενέτειράς του». («Ιστορία των κλασσικών Λογίων» έκδοση Καίμπριτζ 1908 στην αγγλική γλώσσα).
Είχε εγκλειστεί με χιλιάδες άλλους κατοίκους της Κωνσταντινούπολης που επέζησαν των σφαγών σε χώρο αιχμαλώτων.


















ΦΩΤΟ: "ΠΕΡΙ ΟΝΟΜΑΤΟΣ"



Όταν απελευθερώθηκε εγκατέλειψε την Πόλη και πήγε στην Κέρκυρα η οποία βρισκόταν υπό βενετική κατοχή. Παρέμεινε εκεί επτά χρόνια. Στο διάστημα της παραμονής του, είχε ακούσει πως στη Ρόδο είχαν σωθεί χειρόγραφα αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων και επισκέφθηκε για αυτό το λόγο το νησί. Πράγματι κατάφερε να αποκτήσει μερικά χειρόγραφα τα οποία πήρε μαζί του.
Αυτή ήταν και η περιουσία του όταν εγκαταστάθηκε στο Μιλάνο, λίγα χρόνια αργότερα. Αντέγραψε πολλά από τα χειρόγραφα και τα διέθεσε σε ανθρώπους του πνεύματος. Διακατέχονταν από την πεποίθηση πως η δυτική διανόηση έπρεπε να βασιστεί στις ιδέες των αρχαιοελληνικών κειμένων και αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνον με την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας.
Ενστερνιζόμενος τις απόψεις του ο Δούκας του Μιλάνου Φραντζέσκο Σφόρτσα τον διόρισε δάσκαλο της ελληνικής στη θυγατέρα του Ιππόλυτα.
Τα χρόνια αυτά ο Κ. Λάσκαρης δημοσίευσε την Ελληνική Γραμματική σε οκτώ τόμους. Ήταν ένα πολύ σοβαρό έργο που εκδόθηκε ολοκληρωτικά στην ελληνική γλώσσα και άνοιξε ο δρόμος της διδασκαλίας των ελληνικών στην Ιταλία. Στο Μιλάνο παρέμεινε από το 1460 έως το 1465.
Κλήθηκε από τον καρδινάλιο Βησαρίωνα τον Τραπεζούντιο στη Ρώμη για να διδάξει την ελληνική γραμματική, όπου το ενδιαφέρον των ρωμαίων διανοουμένων είχε αναζωπυρωθεί. Καθώς αντιλαμβάνονταν τη σπουδαιότητα της ανάγνωσης και μελέτης των αρχαίων κειμένων από το πρωτότυπο για κάθε μελετητή αλλά και κάθε νέο διανοητή, συντόνισε τις διδασκαλικές δραστηριότητες του προς την κατεύθυνση αυτήν.
Δημιουργήθηκε, έτσι, ένας κύκλος διανοουμένων γύρω από το Λάσκαρη. Μάλιστα ο Φερδινάλδος ο Α΄ της Νάπολης τον κάλεσε να παραδώσει μια σειρά διαλέξεων για την πνευματική Ελλάδα.
Ένα τυχαίο περιστατικό, λέγεται, πως τον έκανε να πάει στη Μεσσήνη της Σικελίας, όπου εκεί παρέμεινε για τα, τουλάχιστον, τριάντα χρόνια της υπόλοιπης ζωής του. Ασχολήθηκε με την αντιγραφή των αρχαίων ελληνικών χειρογράφων, αναδημοσίευσε μάλιστα τη «Γραμματική» του. Ένας γνωστός μαθητής του ήταν ο καρδινάλιος και συγγραφέας Πιέτρο Μπέμπο.








ΦΩΤΟ: "Η ΚΛΙΣΗ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ", ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΒΕΝΕΤΙΑ 1512











Την εποχή εκείνη άρχισε να εδραιώνεται η τυπογραφία ενώ η αντιγραφή των κειμένων έπεσε σε υποδεέστερη μοίρα. Έτσι η πηγή αυτή των εσόδων του άρχισε να ατονεί ραγδαία. Πέθανε πάμφτωχος στη Μεσσήνη αν και μέχρι το θάνατό του δε σταμάτησε τη δημόσια διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας. Η συλλογή περί τα εβδομήντα χειρόγραφα του, κληροδοτήθηκαν στη Σύγκλητο της Μεσσήνης. Η συλλογή αυτή δύο αιώνες μετά θα εμπλουτίσει τη Βασιλική Βιβλιοθήκη της Μαδρίτης (1769), όπου μεταφέρθηκαν τα χειρόγραφά του μαζί με μερικές επιστολές του, που παραχωρήθηκαν από τον Ιριάρτε (J. Iriarte), γνωστές ως ελληνικοί κώδικες (Greaci Codices).
Η προσφορά του Κωνσταντίνου Λάσκαρη με τη συνεχή παραγωγή αντιγράφων των έργων των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων και τη διάθεσή τους στη διανόηση της Δύσης καθώς και το πολύτιμο έργο της ‘γραμματικής’ του, γαλούχησαν γενεές γενεών δίνοντας μια ισχυρή ώθηση στην άνθιση του Ευρωπαϊκού Αναγεννησιακού Ανθρωπισμού.

επαναεκδόσεις 

εκδόσεις ΚΑΔΜΟΣ - ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΛΑΣΚΑΡΕΩΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ  - ΜΕΔΙΟΛΑΝΩ 1476 

<<Επιτομή των οκτώ του λόγου μερών>>

http://www.rare-books.gr/

Οι Κίκονες στη Θράκη

Ομιλία του εκπαιδευτικού, νομικού και επιτίμου προέδρου της ΕΠΕΚ Αλέξανδρου Καζαντζή
στο Ροταριανό Όμιλο Κομοτηνής

«ΟΙ ΚΙΚΟΝΕΣ ΣΤΗ ΘΡΑΚΗ» ήταν το θέμα το οποίο επέλεξε ο Αλέξανδρος Καζαντζής , εκπαιδευτικός, Νομικός, Επίτιμος Πρόεδρος Εταιρείας Παιδαγωγικών Επιστημών για να μιλήσει σε εκδήλωση του Ροταριανού Ομίλου Κομοτηνής, που πραγματοποιήθηκε στις 19 Μαΐου στην πόλη μας. Στην ομιλία του ο κ. Καζαντζής επεσήμανε τη σημασία που έχει για την έρευνα της θρησκείας των Θρακών η αποκάλυψη της Θρακικής νεκρόπολης της φυλής των Κικόνων στην Κίρκη του Έβρου, από τον ιστορικό αρχαιολόγο Σταύρο Κιοτσέκογλου.

Ανάγκη διδασκαλίας της τοπικής ιστορίας

Ο κ. Καζαντζής αφού ευχαρίστησε τους παρευρισκόμενους επεσήμανε την ανάγκη να συμπεριληφθεί η ιστορία της Θράκης στα σχολικά βιβλία τονίζοντας ότι με τη λήξη του Συνεδρίου που διοργάνωσε η Εταιρεία Παιδαγωγικών Επιστημών Κομοτηνής «Η Κομοτηνή και ο ευρύτερος χώρος» εξεδόθη ψήφισμα, το οποία απεστάλη στον πρωθυπουργό, το υπουργείο Παιδείας και άλλους φορείς με το οποίο εζητείτο «να περιληφθεί η ιστορία της Θράκης στα σχολικά βιβλία, και η απάντηση ήταν, ότι έδωσε εντολή το υπουργείο να διδάσκεται η τοπική ιστορία στα σχολεία. Διερωτώμαι πότε η υπόλοιπη Ελλάδα θα μάθει για την ιστορία της Θράκης, όπως μαθαίνουμε εμείς την ιστορία της Κρήτης, της Ηπείρου κλπ., γι’ αυτό ας μαθαίνουμε τουλάχιστον εμείς την τοπική μας ιστορία.



Το συναπάντημα με τους Κίκονες

«Η επιλογή της αναφοράς στην ιστορία του θρακικού φύλου των Κικόνων προέκυψε, όταν αντίκρισα πρωτόγνωρα στοιχεία, κατά την διερεύνηση των πηγών για τη συγγραφή του βιβλίου μου, που έχει τίτλο «Κίρκη Έβρου η μάγισσα ή μαγεία της φύσης». Σ’ αυτό το χωριό που γεννήθηκα και μεγάλωσα ποτέ δεν μπορούσα να φαντασθώ ότι υπήρχε μια νεκρόπολη των Κικόνων, ώσπου ο ερευνητής – ιστορικός και αρχαιολόγος του τμήματος Ιστορίας Εθνολογίας του ΔΠΘ κ. Σταύρος Κιοτσέκογλου διερεύνησε και κατέγραψε αυτόν τον χώρο με σαφήνεια στην έκδοσή του με τίτλο «Μια υδατόβρεχτη κικονική νεκρόπολη στη γη του Ορφέα».




Αρχαίοι Κίκονες

Δίνοντας ιστορικά στοιχεία ο κ. Αλέξανδρος Καζαντζής για τους αρχαίους Κίκονες, τόνισε ότι «η ονομασία “Κίκονες” σχετίζεται, ενδεχομένως, ετυμολογικά με τις λέξεις: «Σίκινος», «Κύκνος», «Καύκωνες», «Σικανοί», «Σιγύνες». Οι Κίκονες ήταν Θρακικός λαός που κατοικούσε στην περιοχή ανάμεσα στη Βιστωνίδα Λίμνη και τις εκβολές του ποταμού Έβρου. Για πρώτη φορά οι Κίκονες αναφέρονται από τον Όμηρο. Στην «Ιλιάδα» (Β 846) μνημονεύονται ως σύμμαχοι των Τρώων, που είχαν εκστρατεύσει με τον αρχηγό τους Εύφημο. Στην «Οδύσσεια» (ι 39) αναφέρονται οι Κίκονες ως το πρώτο «επεισόδιο» στις περιπλανήσεις του Οδυσσέα, αφού έφυγε από την Τροία. Κατά τη σχετική εξιστόρηση, οι Κίκονες ήταν πολυάριθμοι και ικανοί πολεμιστές. Εκδικήθηκαν τον Οδυσσέα και τους πολεμιστές του, οι οποίοι είχαν καταστρέψει την πόλη τους Ίσμαρο, σκοτώνοντας πολλούς από αυτούς και αναγκάζοντας τους υπόλοιπους να φύγουν νύκτα από τη χώρα τους.
Ο Ηρόδοτος κάνει επίσης λόγο για τους Κίκονες, αναφέροντάς τους ως έθνος που (κατά τον 5ο αιώνα π.Χ.) κατοικούσε στην παραθαλάσσια ζώνη δυτικά των εκβολών του Έβρου, όπου βρίσκονταν οι πόλεις Σούλη και Ζώνη. Εκεί προσορμίσθηκε ο στόλος του Ξέρξη όταν αυτός απαριθμούσε τους πεζούς του στον Δορίσκο. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οι Κίκονες ακολούθησαν τον Ξέρξη στην εκστρατεία του κατά της Ελλάδας. Ο Στράβων, τέλος, αναφέρει τις εξής Κικονικές πόλεις: Ξάνθεια, Μαρώνεια, Ίσμαρος ή Ισμάρα, στην Ισμαρίδα λίμνη.
Σύμφωνα με την μυθολογία ύστερα από μια επίσκεψη στην Αίγυπτο, ο Ορφέας κατατάχθηκε στους Αργοναύτες, ταξίδεψε μαζί τους στην Κολχίδα, και η μουσική του τούς βοήθησε να ξεπεράσουν πολλές δυσκολίες, και όταν επέστρεψε, παντρεύτηκε την Ευρυδίκη, που μερικοί την αποκαλούν Αγριόπη, και εγκαταστάθηκε ανάμεσα στους άγριους Κίκονες της Θράκης».




Νεκρόπολη της φυλής των Κικόνων

Ο ερευνητής ιστορικός-αρχαιολόγος Σταύρος Κιοτσέκογλου, σημειώνει: «Βορειοανατολικά του χωριού Κίρκη και σε απόσταση 1300 μέτρων από το ομώνυμο χωριό σε μία εκτεταμένη βραχώδη έξαρση βρίσκεται μια χαρακτηριστική θρακική νεκρόπολη της φυλής των Κικόνων. Δύο ρυάκια με κατεύθυνση Βορρά-Νότου, που τροφοδοτούνται με το νερό των πηγών που ρέει από τις πλαγιές του όρους Πανηγύρι, διασχίζουν τη βραχώδη έξαρση και χύνονται σε κοντινό χείμαρρο. Στην ανατολική και δυτική πλευρά της βραχώδους έξαρσης έχουν λαξευτεί τάφοι-κόγχες και κοιλότητες πάνω και γύρω από τους τάφους, που χρησίμευαν για τοποθέτηση προσφορών στους ενταφιασμένους νεκρούς».
Σ’ ένα άλλο άρθρο, του σπηλαιοερευνητή Κώστα Ατακτίδη, που έχει συνδέσει το όνομά του με τις βραχογραφίες, διαβάζουμε: «Οι πολιτισμοί που εξαφανίζονται αφήνουν πίσω τους ίχνη που προκαλούν την περιέργειά μας. Στην
περιοχή Μοναστήρι Κίρκης-Άβαντα βρέθηκε ένας βράχος δύο τόνων που παρουσίαζε διάφορες εγχαράξεις και απεικονίζουν αστερισμούς όπως αυτόν της Μεγάλης Άρκτου”. Ήταν γνωστή η λατρεία του Ήλιου στη ζωή των Κικόνων. Στην έκδοση δίνεται μια σαφής εικόνα για την ιστορικότητα του χωριού της Κίρκης στους μυθικούς χρόνους με τη «Νεκρόπολη» της αρχαίας θρακικής φυλής των Κικόνων, που χρονολογείται από τον 11ο έως τον 6ο αιώνα π.Χ..Στην ανατολική και δυτική πλευρά των βράχων έχουν λαξευτεί 20 τάφοι-κόγχες, καθώς και κοιλότητες πάνω και γύρω από τους τάφους, που χρησίμευαν για τοποθέτηση προσφορών προς τους νεκρούς. Ιδιαίτερα εντυπωσιακός είναι ένας τάφος - κόγχη με ανθρωπόμορφη λάξευση, που βρίσκεται αρκετά μακριά από τους υπόλοιπους τάφους της νεκρόπολης».


Κόγχες προσφορών

Σε ορισμένους βράχους λαξεύτηκαν ευρύχωρες ταφικές κόγχες, που μερικές φορές μοιάζουν με μικρό δωμάτιο και είναι πιθανό να κατασκευάστηκαν για περισσότερους του ενός νεκρούς. Επίσης, στη δυτική πλευρά της νεκρόπολης παρατηρείται συστάδα ταφικών κογχών, που έχουν διαφορετικά μεγέθη και, πιθανόν, να αποτελούσαν τόπο ταφής διαφορετικών μελών της ίδιας οικογένειας.
Ακόμη, βρέθηκαν μικρότερες ταφικές κόγχες λαξευμένες στο βράχο, οι οποίες ήταν προορισμένες για παιδιά, πληθώρα λαξευμένων κοιλοτήτων που χρησίμευαν ως χώροι προσφορών ή και προσφοράς νερού, καθώς και δύο μεγάλες λαξευμένες λεκάνες που προορίζονταν πιθανότατα για θυσίες ή για υδρομαντική χρήση. Στα δύσβατα σημεία των βράχων λαξεύτηκαν κοιλότητες, για να διευκολύνουν την ανάβαση.




Η δίψα του νεκρού

Οι τάφοι είναι χωρισμένοι σε τρία μέρη από δύο ρυάκια που ρέουν με κατεύθυνση από βορρά προς νότο. Αυτά «τροφοδοτούνται» με το νερό των πηγών του όρους Πανηγύρι, διασχίζουν τη βραχώδη έκταση και χύνονται σε κοντινό χείμαρρο. Όλοι οι τάφοι πάντοτε είχαν προσανατολισμό προς την κοίτη ενός ρυακιού, ενώ στην κορυφή τους υπήρχαν λαξευμένες κοιλότητες για την προσφορά νερού προς την ψυχή του νεκρού.
«Η παρουσία του νερού στην Κικονική νεκρόπολη είχε σκοπό να ικανοποιήσει τη δίψα της ψυχής του νεκρού, σύμφωνα με την ορφική αντίληψη ότι η ψυχή του νεκρού διψά, κάτι που υπάρχει ακόμα και σήμερα στις νεότερες λαϊκές δοξασίες»,
Μέσα στους τάφους δεν βρέθηκαν οστά, όστρακα κεραμικής ή οποιοδήποτε άλλο αντικείμενο, δεδομένου ότι παραμένοντας ανοιχτοί, συλήθηκαν κατά την αρχαιότητα ή καταστράφηκαν από ζώα. Έτσι, δεν έχουμε μια ασφαλή χρονολόγηση. Με βάση όμως τη βιβλιογραφία και τους ανάλογους, αυτού του τύπου, τάφους που βρέθηκαν σε περιοχές στη Βουλγαρία, μπορούμε να τους εντάξουμε, με κάθε επιφύλαξη, μεταξύ του 11ου και του 6ου αιώνα π.Χ., χωρίς να αποκλείεται η συνέχιση του ταφικού αυτού εθίμου και αργότερα.
Αυτήν την περίοδο, «που συμπίπτει με την πρώιμη Εποχή του Σιδήρου στη Θράκη, θα πρέπει να λαξεύτηκαν οι βράχοι με τη χρησιμοποίηση σιδερένιων εργαλείων, αφού η λάξευση φτάνει βαθιά μέχρι τον πυρήνα τους. Η εύρεση αυτών των τάφων αλλάζει τα δεδομένα για την περιοχή, αφού μέχρι τώρα γνωρίζαμε τους κιβωτιόσχημους τάφους που είχαν βρεθεί σε αποικίες, όπως στη Ζώνη, Μεσημβρία και στη Μαρώνεια.
Ανάλογοι τάφοι έχουν βρεθεί και στη Βουλγαρία, όμως η συνύπαρξη τάφου και νερού, όπως σ’ αυτήν την υδατόβρεκτη νεκρόπολη των Κικόνων, δεν έχει εντοπιστεί σε άλλη περιοχή.
Ενας ήρωας στα «σπλάχνα» της μητέρας θεάς
Το σημαντικότερο εύρημα στην Κικονική νεκρόπολη είναι η λαξευμένη ταφική κόγχη με ανθρωπόμορφη όψη. Στην κορυφή υπάρχει μια μικρή κοιλότητα και μια δεύτερη στο μέσον, μεταξύ των δύο κογχών.
Σε απόσταση τριών μέτρων από τον τάφο ρέει το νερό ενός ρυακιού, ενώ πάνω από τον τάφο και σε απόσταση 15 μέτρων, υπάρχει μια «λιθοτράπεζα», ένας βράχος λαξευμένος σε σχήμα τραπεζιού που χρησίμευε για κάποια τελετουργία.




Μετά θάνατον ζωή

Η ευρύτητα της θρησκευτικής συνήθειας να λαξεύονται κόγχες, τρύπες ή κοιλότητες στους βράχους - κοινή σε όλους τους λαούς, όπως και στους Κίκονες της Θράκης βρίσκει την εξήγησή της στην πρωτόγονη ευλάβεια προς τη θεότητα της φύσης και, ιδιαίτερα, στη Μητέρα θεά. Η πίστη στην τελευταία μπορούσε να ανακουφίσει το τραυματικό γεγονός του θανάτου και να εξασφαλίσει τη ζωή μετά το θάνατο». Πάνω σε επίπεδο βράχο βρέθηκε χαραγμένη παράσταση του ήλιου, που μαζί με το νερό έχουν πρωτεύοντα ρόλο στην Κικονική νεκρόπολη κι αποτελούν τα βασικά συστατικά των μυστηριακών Ορφικών τελετών.
«...Η παρουσία της λιθοτράπεζας, του βωμού, της ανθρωπόμορφης ταφικής κόγχης, αλλά και η πληθώρα των ταφικών κογχών γύρω από την ανθρωπόμορφη ταφική κόγχη, που εκτείνονται σ’ όλη την έκταση της βραχώδους έξαρσης προσδιορίζουν την παρουσία ιερού χώρου. Πιθανότατα βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα υπαίθριο θρακικό ιερό μιας χθόνιας γονιμοποιού θεότητας, που ενσαρκώνεται στο βράχο με την ανθρωπόμορφη ταφική κόγχη και απεικονίζει την αρχέγονη θεϊκή μορφή της Μεγάλης Θεάς ή Μεγάλης Μητέρας: σύμβολο της αναγέννησης της ζωής και του θανάτου, καθώς και της μεταθανάτιας αθανασίας.
Ο επίλογος του ιερού γάμου στις τοιχογραφίες του τάφου του Kazanlik, η ηρωοποίηση - στέψη του Γέτη άρχοντα στον τάφο του Sνestari, και η ανθρωπόμορφη ταφική κόγχη στο χωριό Κίρκη του Ν. Έβρου, παραπέμπουν σε τελετές αποθέωσης, που ανεβάζουν τον βασιλιά, ηγεμόνα ή φύλαρχο σε θεϊκή υπόσταση και επαληθεύουν τη φιλοσοφικο-θεωρητική αντίληψη της ορφικής διδασκαλίας για τη μεταθανάτια ευδαιμονική επιβίωση, που ήταν διαδεδομένη στην αριστοκρατία, έτσι όπως επιβεβαιώνεται και από το περιεχόμενο των χρυσών πινακίδων, που βρέθηκαν σε τάφους της Ελλάδας και της Ν. Ιταλίας».




Η Κίρκη ως χώρος των Κικόνων

Μια άλλη ιστορική αναφορά για την περιοχή μας, την οποία παραθέτω ως έχει, περιλαμβάνεται στην έκδοση «Διαδρομές» και σ’ αυτήν η Κίρκη, στους προϊστορικούς χρόνους, ορίζεται ως χώρος των Κικόνων: «Σε γειτονικό ύψωμα έχει εντοπισθεί υπαίθριο προϊστορικό ιερό των Θρακών με αναλημματικό τοίχο ενώ στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κομοτηνής εκτίθεται τμήμα βράχου, από την περιοχή του χωριού, με εγχάρακτα σχέδια και λατρευτικές κοιλότητες, που χρονολογείται στο τέλος της Εποχής Χαλκού και στην Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου.
Στην περιοχή γύρω από την Κίρκη έχουν εντοπισθεί κατά καιρούς και άλλες αρχαιολογικού ενδιαφέροντος θέσεις, οι οποίες δεν έχουν ακόμη ερευνηθεί.
Στα γειτονικά υψώματα εντοπίστηκαν προϊστορικά ιερά των Θρακών και μέσα στο δάσος, μεγαλιθικά λατρευτικά μνημεία τύπου Μενχίρ.
Ένα άλλο εύρημα είναι το ανάγλυφο Λυρωδού από την Κίρκη, που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κομοτηνής. Αξιοσημείωτο είναι το ότι στο βουνό Μεσαίος Βράχος και σ’ όλη τη βορεινή έκταση βλέπει κανείς ένα τείχος, πάχους 4 περίπου μέτρων, από πέτρες, κατά τον τύπο της ξερολιθιάς, άξιον απορίας. Μπορεί βέβαια να αποτελούσε τμήμα ακροπόλεως ή κάποιου αμυντικού τείχους, αφού ο χώρος γύρω από το βουνό προσφέρεται για αμυντικού τύπου κατασκευές.




Γόνιμο έδαφος για ερευνητές

Συμπερασματικά, έχει ξεχωριστή σημασία για την έρευνα της θρησκείας των Θρακών η αποκάλυψη της Θρακικής νεκρόπολης της φυλής των Κικόνων στην Κίρκη του Έβρου, από τον ιστορικό αρχαιολόγο Σταύρο Κιοτσέκογλου. Οι λαξευτοί τάφοι του προϊστορικού νεκροταφείου και, ιδιαίτερα, ο εντυπωσιακός τάφος - κόγχη, με την ανθρωπόμορφη όψη, περιμένουν τους σύγχρονους ερευνητές να φωτίσουν τη ζωή, τα ήθη, τα έθιμα και τις ταφικές τελετουργίες των Κικόνων, ενός αρχαιότατου Θρακικού φύλου.
Η πολιτεία χρειάζεται όμως να δείξει κι εδώ το ενδιαφέρον της, όπως το έκανε έμπρακτα σ’ άλλες περιοχές της Θράκης με αξιοσημείωτες αρχαιολογικές αποκαλύψεις.*

Πέτρινα μανιτάρια

Επίσης αξίζει να γίνει και κάποια αναφορά με δύο λόγια για τα πέτρινα μανιτάρια.
Πενήντα μέτρα βορειότερα του υπαίθριου ιερού με την ανθρωπόμορφη κόγχη, υψώνεται λίθινο μανιτάρι που λαξεύθηκε στον προϋπάρχοντα φυσικό βράχο.
Σ’ αυτό το υπαίθριο ιερό που έχει για τοτεμικό του σύμβολο το μανιτάρι, οι προσφορές προς την γονιμοποιό θεότητα γίνονταν την περίοδο της φυτικής έξαρσης τού εν λόγω φυτού, που είναι ο Οκτώβριος, ο μήνας των μανιταριών Η συνύπαρξη του λίθινου μανιταριού (φυτική θεότητα) και της ανθρωπόμορφης κόγχης (ανθρωπόμορφη θεότητα) απεικονίζουν τη συνύπαρξη στον ίδιο χώρο μιας προελληνικής θεότητας-μανιτάρι, που λάτρευαν οι Θράκες.

Επιμέλεια: Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη

tkatsari@gmail.com

Μιχαήλ Ψελλός: ο οραματιστής φιλόσοφος και μύστης του Βυζαντίου

«Οι βάρβαροι κληρονόμησαν τον πλούτο της Αρχαίας Ελληνικής σοφίας που δεν τους ανήκει, ενώ οι νόμιμοι κληρονόμοι της φιλοσοφίας θα έπρεπε να είναι οι διάδοχοι. Υπήρξε μία αντιστροφή των ρόλων, ώστε Έλληνες να είναι τώρα οι Βάρβαροι και οι Βάρβαροι Έλληνες».
Μιχαήλ Ψελλός

Ο Μιχαήλ Ψελλός έζησε τον 11ο αιώνα (1018 - 1095), μια εποχή σταδιακής παρακμής για την πάλαι ποτέ ισχυρή Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Το κατά κόσμον όνομα του ήταν Κων/νος (το όνομα Μιχαήλ το «έλαβε» όταν έγινε μοναχός το 1054), ενώ το επίθετο Ψελλός προέρχεται από ένα το γλωσσικό ελάττωμα του «ψελλίζειν». Οι γονείς του κατάγονταν από την Νικομήδεια, ενώ ο ίδιος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Υπήρξε μαθητής του Ιωάννη Μαυρόποδος, του Ιωάννη Ξιφιλίνου, σπούδασε στην Αθήνα, όπου μελέτησε Όμηρο, Ησίοδο, Ηρόδοτο, Θουκυδίδη, Δημοσθένη, και αρχαίους Έλληνες Φιλοσόφους.
Το «καθολικό του πνεύμα» σημάδεψε ανεξίτηλα τη Βυζαντινή διανόηση της ύστερης περιόδου, καθώς υπήρξε καθηγητής ρητορικής, Φιλόσοφος, μαθηματικός, αλχημιστής, αστρονόμος, φυσικός, νομικός, ιστορικός, ιατρός, θεολόγος αλλά και αξιωματούχος της βυζαντινής αυλής.

Τα συγγράμματα του κατά τα πρότυπα των αρχαίων Ελλήνων Φιλοσόφων, μαρτυρούν την πολυμάθεια του εφόσον καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα επιστημών: τη φιλοσοφία, τη ρητορική, τη θεολογία, την αστρονομία, τα μαθηματικά, τη γεωμετρία, τη μετεωρολογία, τη φυσική, την Αλχημεία (χυμευτική), το δίκαιο, την ιστορία, τη μουσική, αλλά και την λαογραφία. Ταυτόχρονα όμως υπήρξε πολύ καλός γνώστης της «Μεταφυσικής» και των λεγόμενων «Απόκρυφων επιστημών», της «Αλχημείας», του«Μυστικισμού», και του «Αποκρυφισμού».
Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, χάρη στην πολυμάθεια του και στην επιβλητική του προσωπικότητα κατέλαβε διάφορους τίτλους και αξιώματα στην Κωνσταντινούπολη.

Υπήρξε πρύτανης του Πανδιδακτηρίου, (του πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης) φέροντας τον τίτλο«Ύπατος των Φιλοσόφων», Αρχιγραμματέας, και Πρωθυπουργός. Υπήρξε επίσης επικεφαλής της αντιπροσωπείας που πρόσφερε το στέμμα της αυτοκρατορίας στον Ισαάκιο Α Κομνηνό, ιδρυτή της δυναστείας των Κομνηνών. Διατήρησε την πολιτική επιρροή του επί Κωνσταντίνου Ι' (Δούκα, 1059-1067), ενώ επί του Μιχαήλ Ζ' (1071) έγινε παραδυναστεύων, δηλαδή πρώτος υπουργός του κράτους.

Η συμβολή του στην αναβίωση των αρχαίων Ελληνικών Σπουδών στο Χριστιανικό Βυζάντιο υπήρξε σημαντική, καθώς αναβίωσε τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς των οποίων η ύπαρξη είχε από πολλού ξεχαστεί, διασώζοντας ταυτόχρονα αρκετά αρχαίο Ελληνικά χαμένα κείμενα. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει:

«Και εσείς που διαβάζετε σήμερα την ιστορία μου θα συμφωνήσετε πως βρήκα την Φιλοσοφία χωρίς πνοή, τουλάχιστον όσον αφορά τους θεράποντες της, και την αναζωπύρωσα με μόνες τις δικές μου δυνάμεις. Γιατί ούτε δασκάλους αξιόλογους είχα, ούτε σπέρμα σοφίας βρήκα στην Ελλάδα ή και στους Βάρβαρους και ας έψαξα σε όλο τον κόσμο. Επειδή όμως είχα ακούσει ότι οι Έλληνες είχαν δημιουργήσει άλλοτε κάτι μεγάλο στην φιλοσoφία, το οποίο διατύπωσαν με απλούς όρους και απλές προτάσεις που είχαν καταστεί σαν στύλοι και σαν όρια για τη μετέπειτα σκέψη, απέρριψα όλες τις σχετικές μικρολογίες και ζήτησα να βρω κάτι παραπάνω. Διάβασα λοιπόν μερικούς από τους Φιλοσόφους εκείνους και διδάχτηκα από αυτούς τον δρόμο για την γνώση. Ο ένας με παρέπεμπε στον άλλο, ο χειρότερος στον καλύτερο και εκείνος πάλι στον Αριστοτέλη και στον Πλάτωνα. Είναι βέβαιο ότι και όλοι οι προηγούμενοι θα έμεναν ικανοποιημένοι αν κατατάσσονταν στην δεύτερη θέση, αμέσως μετά από αυτούς τους δύο. Από εκεί λοιπόν, σαν αν διέγραφα ένα κύκλο, κατέβηκα πάλι στον Πλωτίνο και Πορφύριο και τον Ιάμβλιχο. Μετά από αυτούς συνάντησα στον δρόμο μου τον θαυμάσιο Πρόκλο και σταματώντας σε αυτόν σαν σε ευρύτατο λιμάνι, άντλησα την επιστήμη της γνώσης εμβαθύνοντας στην λειτουργία της νόησης... (1) 

Η αναγέννηση των κλασικών σπουδών στο Βυζάντιο και η αναβίωση του Ελληνισμού – προσπάθεια που τέθηκε σε εφαρμογή από τον Πλήθωνα τον Γεμιστό, - ήταν αποτέλεσμα των προσπαθειών του Ψελλού, κατ’ αυτόν τον τρόπο δικαίως θεωρείται πρόδρομος της Ευρωπαϊκής Αναγέννησης.
Ο Ψελλός έτρεφε ιδιαίτερη εκτίμηση στον Νεοπλατωνισμό και ιδιαίτερα στον Πρόκλο. Και αυτό σε μία εποχή που ήταν δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να ανατρέξει κανείς σε Βυζαντινές πηγές για τους αρχαίους Κλασσικούς, πόσο μάλλον σε κείμενα όπως αυτά του Ερμή του Τρισμέγιστου, το «Περί της 

Ιερατικής Τέχνης» του Πρόκλου και των Χαλδαϊκών Χρησμών (2),συγγράμματα δηλαδή που κινούνταν όχι απλά στην Φιλοσοφία, αλλά στο χώρο του «Μυστικισμού», της «Αλχημείας» και της «Θεουργίας».

 
Κύριος εκπρόσωπος της Θεουργίας ήταν ο Ιάμβλιχος που πίστευε στην αποτελεσματικότητα της μαγείας και της θεουργίας, θέση την οποία υποστήριζε ο Πρόκλος τον οποίο θαύμαζε ο Ψελλός. (Θέση η οποία ερχόταν σε αντίθεση με τον ιδρυτή του Νεοπλατωνισμού, Πλωτίνο ο οποίος πίστευε πως η εξαιρετικά σπάνια επίτευξη μυστικιστικών εκστατικών καταστάσεων δια μέσου της «εις εαυτόν διείσδυσης», αποτελούν την κορύφωση, ενός φιλοσοφικού στοχασμού, που προϋποθέτουν την ηθική τελείωση, και την σταδιακή αποξένωση του ανθρώπου από κάθε υλική ατέλεια). Σε μια αρκετά μεγάλη αναφορά στη «Χρονογραφία» του, ο Ψελλός κάνει μια λεπτομερή αναφορά στη διανοητική και φιλοσοφική του πρόοδο, στο δρόμο που τον οδήγησε μέσα από διακριτά στάδια και καθορισμένες φάσεις, στην «πρώτη»Φιλοσοφία.

Το Φιλοσοφικό του ταξίδι του ξεκίνησε με τη μελέτη της λογικής και ορισμένων σχολιαστών που του έδειξαν το δρόμο προς τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα. Στην επόμενη φάση επικεντρώθηκε στους μεγαλύτερους των Νεοπλατωνικών, τον Πλωτίνο, τον Πορφύριο, τον Ιάμβλιχο και τον Πρόκλο. Τέλος, αφιερώθηκε στον τετραπλό δρόμο των μαθηματικών, ο οποίος, σύμφωνα με τα λόγια του, «βρίσκεται 

ανάμεσα στην επιστήμη της υλικής φύσης [...] και τα αποστάγματα της καθαρής σκέψης».

 
Στην προσπάθειά του να κατανοήσει πράγματα απαγορευμένα από την Εκκλησιαστική ιεραρχία είναι προφανές πως ασχολήθηκε όπως προαναφέρθηκε, εκτενώς με τις απόκρυφες επιστήμες την Θεουργία, και στον Ερμητισμό, παρότι υποστήριζε πως ποτέ δεν έκανε ακατάλληλη χρήση τους. Σε αναφορά προς τους μαθητές του, αναφέρεται στην κατασκευή αποτροπαϊκών ειδωλίων από τους Χαλδαίους για θεραπευτικούς σκοπούς. Όμως αρνείται να αναφέρει τον τρόπο και τις ουσίες με τις οποίες κατασκευάζονται. Αναφέρει πως θα μπορούσε κάποιος να τα χρησιμοποιήσει ανεύθυνα, και φυσικά δεν επιθυμούσε να αναλάβει μια τέτοια ευθύνη. To ίδιο ενδιαφέρον για τον κίνδυνο παρανοήσεων από τους μαθητές εκφράζεται σε πολλά από τα γραπτά του Ψελλού. Είναι προφανές λοιπόν πως επιλεκτικά και εν κρυπτό δίδασκε σε μαθητές του Ερμητισμό, και τις απόκρυφες επιστήμες και τέχνες, ενώ παράλληλα αναβίωνε τα Ελληνικά μυητικά μυστήρια. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει:

«.... Και επειδή είχα ακούσει από διαπρεπείς φιλοσόφους ότι υπάρχει κάποια σοφία ανώτερη από κάθε απόδειξη, τα οποία μπορεί να γνωρίσει ο νους μόνο όταν βρίσκεται σε κατάσταση συνειδητής έκστασης, ούτε και γι' αυτήν α­διαφόρησα, αλλά διαβάζοντας μερικά «μυστικιστικά βιβλί­»α, όσο ήταν το σωστό και όσο μου επέτρεπαν οι δυνάμεις μου, μυήθηκα και σ' αυτήν».

Δεν είναι συνεπώς παράδοξο να φημολογείται πως ο Μιχαήλ Ψελλός διατέλεσε αρχηγός του εσωτερικού Τάγματος «Τάγμα της Ανατολής». Σύμφωνα με τα ελάχιστα διαθέσιμα στοιχεία, μυημένοι σε αυτό το τάγμα ήταν εκτός του ιδίου και ο πατριάρχης Φώτιος. Το τάγμα αυτό υπήρξε το πρότυπο των θρυλικών Ναιτικών Ταγμάτων (Ναίτες ιππότες), και αργότερα τωνΡοδόσταυρων. Σύμφωνα με έρευνες του Γάλλου Παρτείκ Ριβιέρ δύο από τους μεγαλύτερους ιδρυτές του τάγματος των Ναιτών ο Μάγιστρος Ούγκο ντε Πεγιέν και ο Ούγκο ντε Καμπέιν, μετά την πρώτη σταυροφορία το 1095 και την ίδρυση του τάγματος των Ναιτών ιπποτών, ταξίδεψαν στην Κωνσταντινούπολη όπου έμεινα τρία χρόνια (3)Όπως ήταν φυσικό, η προσπάθεια αναβίωσης του ελληνικού πνεύματος σε μια εποχή σκοταδισμού (4), τον οδήγησε σε αντίθεση με την ιεραρχία του κλήρου, αφού κατηγορήθηκε πως προσπαθούσε να αναβιώσει τον Ελληνισμό και ότι εξασκούσε την μαγεία.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο κινδύνεψε από το Εκκλησιαστικό κατεστημένο του Βυζαντινού κράτους (τον έσωσε η ρητορική του και η διπλωματική του δεινότητα) και αναγκάστηκε σε ομολογία πίστεως, ενώ αργότερα θέλοντας να αποφύγει δυσμενείς πολιτικές εξελίξεις έγινε μοναχός, στην μονή του Ολύμπου Βιθυνίας, όπου πήρε και το όνομα Μιχαήλ. Για τον Ψελλό όμως η Φιλοσοφία και η θεολογία δεν ήταν δύο διαφορετικές επιστήμες. Η φιλοσοφία έβαζε τις βάσεις πάνω στις οποίες η θεολογία 

«έχτιζε» τις πνευματικές της ενοράσεις. Ο Ψελλός ήταν πεπεισμένος πως η φιλοσοφία και η θεολογία ενωμένες μπορούσαν να δώσουν απάντηση στα αιώνια προβλήματα της ανθρωπότητας.

Η εναντίωση του Εκκλησιαστικού κατεστημένου του Βυζαντινού κράτους στην προσπάθεια του Ψελλού, συνεχίστηκε και με τον μαθητή και διάδοχο του στο βαθμό του «ύπατου φιλοσόφου» Ιωάννη Ιταλό (γιος Νορμανδού μισθοφόρου από την Κάτω Ιταλία). Ο Ιταλός χαρακτηρίστηκε«Ελληνόπληκτος» και «δαιμονόπληκτος στασιαστής» κατά της «Νέας Ρώμης» απομακρύνθηκε από την εκπαίδευση, και καταδικάστηκε σε εγκλεισμό μέχρι το θάνατό του σε μοναστήρι, μετά από δύο δικαστικές διώξεις το 1076/7 και το 1085. Προηγουμένως, είχε σωθεί, καταφεύγοντας στον τρούλο της Αγίας Σοφίας, από το λιντσάρισμα «αγανακτισμένων πιστών» που είχαν επιστρατευτεί από τον εκκλησιαστικό μηχανισμό. Επί 50 χρόνια, μετά την απομάκρυνση του Ιταλού, έμεινε κενή η θέση του ύπατου φιλοσόφου και τελικά διορίστηκε σ' αυτή από τον Μανουήλ Α' ένας διάκονος της Αγίας Σοφίας.

Ο Ψελλός αναφέρει για τον μαθητή του:
«Αφού το έκανε σκοπό του να επαινέσει την σοφία των Ελλήνων, λυπάται, έχοντας καλούς λόγους, που οι αλλοδαποί και οι βάρβαροι κληρονόμησαν τον πλούτο αυτής της σοφίας που δεν τους ανήκει, ενώ οι νόμιμοι κληρονόμοι της φιλοσοφίας θα έπρεπε να είναι οι διάδοχοι. Σχεδόν ολόκληρη η Ελλάδα και οι αποικίες της στην Ιωνία έχουν εντελώς αποκοπεί από την οικογενειακή περιουσία, η κληρονομιά έχει περάσει στους Ασσύριους, σους Μήδους και στους Αιγυπτίους.
Υπήρξε μία αντιστροφή των ρόλων, ώστε Έλληνες να είναι τώρα οι Βάρβαροι και οι Βάρβαροι Έλληνες. Υπέθεσε ότι ένας Έλληνας πηγαίνεις τα Σούσα ή στα Εκβάτανα, στο αρχαίο ανάκτορο του Δαρείου, ή μιλά στους κατοίκους της Βαβυλώνας. Εκεί θα ακούσει για πράγματα που παρά την Ελληνική του παιδεία δεν έχει ακούσει ποτέ, θα θαυμάσει οποίων συναντά και ίσως τότε θα ακούσει για πρώτη φορά ότι η σοφία κατηύθυνε τις υποθέσεις τους. Αλλά αν ένας επηρμένος Βάρβαρος μας επισκεπτόταν και μιλούσε στους Έλληνες συγγραφείς κυρίως Πέρσες, όλοι τους σημαίνουσες προσωπικότητες όπως ο Φυσικός Ραζί (865-925), ο φυσικός και φιλόσοφος Αβικέννας (980- 1037), ο φυσικός αστρονόμος μαθηματικός, χημικός, γεωγράφος και ιστορικός Αλ Μπιρουνί (973- 1048)., διανοητές όπως ο Αλ Κιντί (+850), ο Αλ Φραμοπί (+950), ο Ιμπν Σινά (+1037), και ο Ιμπν Ρούσντ ή Αβερρόης (+1198).
Το 1932 ο ανώνυμος σχολιαστής ενός Ελληνικού χειρογράφου συνέκρινε τον Πτολεμαίο με σύγχρονους Άραβες αστρονόμους, ενώ ένας άλλος ανώνυμος αστρονόμος χρησιμοποίησε το 1070 το έργο κάποιου Άραβα Αμπάς Αλ Χασίμπ και εφάρμοσε για πρώτη φορά στο βυζάντιο τριγωνομετρικές μεθόδους υπολογισμού». (5)

Λέγεται πως επί Μιχαήλ Ζ' Μιχαήλ Ψελλός εγκατέλειψε τη Βασιλεύουσα και πήγε στην Νικομήδεια, όπου έζησε μέσα στη φτώχεια. Πέθανε ξεχασμένος το 1095, την χρονιά που η πρώτη σταυροφορία έφθασε στην Κωνσταντινούπολη.

Παραπομπές:

1.* Το Λυκόφως των Θεών Κοργανίτης Δ. σελ 369 , εκδόσεις Αρχέτυπο.

2. *Οι Χαλδαϊκοί χρησμοί αποδίδονται στον Ιουλιανό γιο «Χαλδαίου φιλοσόφου, ο οποίος έζησε την εποχή του Μ. Αυρήλιου (όχι τον αποστάτη Αυτοκράτορα που προσπάθησε να αναβιώσει την «Εθνική θρησκεία» ) είναι συνυφασμένοι με την θεουργία. Στους χρησμούς αυτούς εκτός από περιγραφές για την λατρεία προς τους Θεούς, υπάρχουν συνταγές μαγείας για την επίκληση των Θεών και άλλα. Ο Ιουλιανός υποστήριζε πως του παραδόθηκαν από τους Θεούς.
Η θεουργία σύμφωνα με τον Ιάμβλιχο βοήθαγε στην επίτευξη των στόχων και του έδινε την δυνατότητα να ξεφύγει από την ειμαρμένη. Ακόμα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σαν ένα σύστημα μαντικής. Όλα αυτά επιτυγχάνονταν χάρη στην παρουσία των Θεών μέσα σε γήινα όντα, τα οποία διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:
(α) η μία σε όντα που ανήκουν στο φυτικό, ζωικό βασίλειο και στο κόσμο των μετάλλων. Από εδώ βγαίνουν και οι διάφορες απεικονίσεις διαφόρων Θεών με συγκεκριμένα ζώα, φυτά και μέταλλα.
(β) Η άλλη κατηγορία σε ανθρώπινα όντα.
Η πρώτη ονομάζεται τελεστική διαδικασία και όπου συμπεριλαμβάνονται και ανθρώπινα κατασκευάσματα. Ενώ η δεύτερη πνευματική θεουργία.γλ
ώσσα της Β

3. * Ανατολική αυτοκρατορία Χειλαδάκης Ν. σελ 197, εκδόσεις Αρχέτυπο.

4. * Λυκόφος των Θεών Κοργανίτης Δ. σελ 370 , εκδόσεις Αρχέτυπο 

5. * Χαρακτηριστικά του εχθρικού κλίματος για οτιδήποτε είχε σχέση με την αρχαία Ελλάδα είναι τα κάτωθι αποσπάσματα από τον «Ιουστινιάνειο Κώδικα», (Ιουστινιανός Α' Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus, 483- 565 μ.χ). :
«Επιθυμούμε να σφραγισθούν όλοι οι ναοί σε όλες τις πόλεις και σε όλους τους τόπους της οικουμένης, καθώς και ν’ απαγορευθεί η είσοδος σε αυτούς για να μη διαπραχθεί το κακούργημα της ειδωλολατρίας. Διατάσσουμε επίσης την πλήρη αποχή από τις θυσίες. Και αν κάποιος με κάποια δύναμη παραβεί αυτόν τον νόμο, θα τιμωρηθεί με αποκεφαλισμό, ομοίως δε, καθώς και με κατάσχεση της περιουσίας τους, θα τιμωρηθούν όλοι οι διοικητές των επαρχιών που θ’ αμελήσουν να τιμωρήσουν αυτά τα αδικήματα».(Ιουστινιάνειος Κώδικας, 11.5)
«Κανείς να μην έχει το δικαίωμα να κληροδοτεί με διαθήκη (περιουσίες) ή να χαρίζει με δωρεά οτιδήποτε σε πρόσωπα ή τόπους, που έχουν επισημανθεί ότι διαπράττουν την ασέβεια του Ελληνισμού. Όσα δίδονται ή κληροδοτούνται μ’ αυτόν τον τρόπο θα αφαιρούνται. Με την παρούσα ευσεβή νομοθεσία να διατηρηθούν σε ισχύ όλες οι τιμωρίες, με τις οποίες οι προηγούμενοι βασιλείς είχαν απειλήσει να τιμωρήσουν την ελληνική πλάνη, με τις οποίες προσπαθούσαν (οι προγενέστεροι χριστιανοί βασιλείς) να διασφαλίσουν την ορθόδοξη πίστη».(Ιουστινιάνειος Κώδικας 11.9)
«Επειδή μερικοί συνελήφθησαν (αν και αξιώθηκαν το χριστιανικό βάφτισμα) διακατεχόμενοι την πλάνη των ανόσιων μυσαρών Ελλήνων, να διαπράττουν εκείνα που δικαιολογημένα εξοργίζουν τον φιλάνθρωπο Θεό μας, αυτοί θα υποβληθούν στην αντίστοιχη τιμωρία και μάλιστα με πνεύμα επιείκειας. Αν επιμείνουν στην πλάνη των Ελλήνων, θα υποβληθούν στην εσχάτη των ποινών». (Ιουστινιάνειος κώδικας 1.11.10)


xletsos-basilhs.blogspot.com

O Βραχώδης ναός των Αγίων Θεοδώρων - Αβαντας

Μερικά χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Άβαντα, σχεδόν δίπλα στη σιδηροδρομική γραμμή Αλεξανδρουπόλεως – Κομοτηνής και πριν από τα ορυχεία της Κίρκης υπάρχει σπήλαιο, στο οποίο διαμορφώνεται ασκητήριο με τοιχογραφίες. Βρίσκεται επί της οδού που ακολουθούσαν οι πεζοί ταξιδιώτες κατά τη βυζαντινή και οθωμανική περίοδο από το Δέλτα του Έβρου προς την Γρατιανούπολη και τα Κουμουτζηνά (Κομοτηνή) και μετά τα βυζαντινά φρούρια του Ποταμού και του Άβαντα.

Από την είσοδο ένας διάδρομος οδηγεί σε αίθουσα, όπου κτιστό τέμπλο διαμορφώνει το Βήμα. Η ιστόρηση καλύπτει μέρος από τις επιφάνειες του διαδρόμου, της αίθουσας, ολόκληρο το τέμπλο και τις πλευρές του ιερού. Διακρίνονται δύο στρώματα τοιχογραφιών 11ου και 13ου αιώνα, ενώ δεν αποκλείεται να υπήρχε και τρίτο στρώμα. Δεν ιστορήθηκε ποτέ ολόκληρο το ασκητήριο. Εικονογραφικό πρόγραμμα εντοπίζεται μόνον στο Ιερό και στο τέμπλο, αλλά ό,τι σώζεται επιτρέπει να υποθέσουμε πως το ασκητήριο ήταν αρχικά αφιερωμένο στην Παναγία.
Στο παλαιότερο στρώμα ανήκουν ένας αρχάγγελος (νότια πλευρά του διαδρόμου), η Κοίμηση της Θεοτόκου (νότια πλευρά σπηλαίου), υπολείμματα παραστάσεων δύο αγίων (βόρεια κόγχη του τέμπλου) και ελάχιστα λείψανα (συντομογραφία ΜΡ ΘΥ και ίχνη φωτοστεφάνου) από παράσταση της Παναγίας (νότια πλευρά του σπηλαίου).
Στο νεότερο στρώμα ανήκουν οι περισσότερες παραστάσεις. Ένα χέρι από αδιάγνωστη μορφή ή παράσταση (νότια πλευρά του σπηλαίου). Οι απόστολοι Πέτρος και Παύλος (νότια πλευρά του σπηλαίου, στα δυτικά του αρχαγγέλου του πρώτου στρώματος). Λείψανα παραστάσεως αγνώστου αγίου (νότια πλευρά του σπηλαίου, ανατολικώς της παραστάσεως της Κοιμήσεως).

Στο Ιερό σώζονται στην κόγχη δεόμενη Θεοτόκος με τον Χριστό σε μετάλλιο στον τύπο της Βλαχερνίτισσας, στο βόρειο τμήμα του ανατολικού τοίχου ένας άγγελος και στον βόρειο τοίχο, χαμηλά, μορφή αδιαγνώστου αγίου.
Στη βόρεια πλευρά του σπηλαίου η ιστόρηση οργανώνεται σε δύο ζώνες, από τις οποίες η κάτω περιλαμβάνει μεμονωμένους αγίους και η πάνω συνθέσεις και έναν άγιο. Στην κάτω ζώνη παριστάνονται ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος ολόσωμος, λείψανα από ζεύγος ολόσωμων ιεραρχών σε ορθογώνιο πλαίσιο (στον έναν αναγνωρίζεται ο Μέγας Βασίλειος), σε κόγχη υπολείμματα από παράσταση αδιάγνωστης αγίας (ίσως της αγίας Παρασκευής), ο άγιος Δανιήλ ο Στυλίτης επί κίονος.

Στη πάνω ζώνη σώζονται ο άγιος Προκόπιος σε εγκόλπιο, ο Ασπασμός (συνάντηση Παναγίας και Ελισάβετ), η παράσταση «Μήτηρ Θεού η Επίσκεψις» (ένθρονη, βρεφοκρατούσα Παναγία με σεβίζοντες αρχαγγέλους).
Στο κτιστό τέμπλο παριστάνονται σε κόγχες η Παναγία αριστεροκρατούσα (βόρεια κόγχη) και αδιάγνωστη μορφή (νότια κόγχη), Παναγία Βρεφοκρατούσα δίπλα στη νότια κόγχη, ο Ευαγγελισμός (εκατέρωθεν της Ωραίας Πύλης) και τέλος η Μεγάλη Δέηση (απόστολοι, τρίμορφο –ο Χριστός Φωτοδότης-, αρχάγγελοι Ουρουήλ και Ραφαήλ).
Από τις παραστάσεις του ασκητηρίου ξεχωρίζουν για τη υψηλή ποιότητά τους η μεγαλοπρεπής και μνημειακή παράσταση «Θεοτόκος Επίσκεψις» και η επίσης μνημειακή Δέηση. Στο ζωγράφο που φιλοτέχνησε τις δύο αυτές παραστάσεις αναγνωρίζονται η απόλυτη κυριαρχία της υστεροκομνήνειας τέχνης και η γνώση των τάσεων των αρχών του 13ου αιώνος. Είναι βέβαιο ότι γνωρίζει καλά την τέχνη της Κωνσταντινουπόλεως, αν δεν προέρχεται από αυτήν.
Το ασκητήριο σήμερα τιμάται επ’ ονόματι των Αγίων Θεοδώρων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Ε. Κουρκουτίδου-Νικολαΐδου, To σπήλαιο των Αγίων Θεοδώρων, Byzantinische Forschungen XIV (1989), τ. Ι, σ. 281-302.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΘΡΑΚΩΝ

Μαρμαρωμένος Βασιλιάς - Σταμάτης Σπανουδάκης

Τα κάλαντα των Ελλήνων κατά την αρχαιότητα

Το έθιμο των «καλάντων» αποτελεί ένα βασικό και αναπόσπαστο τμήμα της Ελληνικής παράδοσης. Στις μεγάλες εορτές της Χριστιανοσύνης η της Πρωτοχρονιάς, τα παιδιά περιφέρονται από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούν ένα τραγούδι αντίστοιχό του θέματος της εορτής, συμπληρώνοντας στο τέλος κάποιες φράσεις όπως: «Σ’ αυτό το σπίτι το ψηλό, πέτρα να μη ραγίσει, κι ο νοικοκύρης του σπιτιού, χίλια χρόνια να ζήσει» η άλλες παρεμφερείς. Στο τέλος οι νοικοκυραίοι, δίνουν στα παιδιά ένα χρηματικό ποσόν και τα φιλεύουν γλυκά και εδέσματα. Τα παιδιά με την αγνή ψυχή τους είναι οι προάγγελοι του καλού χρόνου που θα ακολουθήσει.


Πόσοι όμως γνωρίζουν πως ένα παρόμοιο έθιμο, με το αντίστοιχο σημερινό, έχει την απώτερη καταγωγή του στην Αρχαία Ελλάδα; Στην παρούσα έρευνα λοιπόν, θα προσπαθήσουμε να ρίξουμε λίγο φως στο

έθιμο αυτό των προγόνων μας, το οποίο υπάρχει από την εποχή του Ομήρου, και ονομάζεται «Ειρεσιώνη».


Τι ακριβώς ήταν, όμως, η Ειρεσιώνη; Την απάντηση, μας την δίνουν οι Αρχαίοι Έλληνες Συγγραφείς και τα λεξικά.

Ο Ευστάθιος στα «Σχόλια στην Ιλιάδα του Ομήρου», μας λέει ότι «Ειρεσιώνη: θαλλός ελαίας, εστεμμένος ερίοις και προσκρεμαμένους έχων παντοδαπούς των εκ της γης καρπών. Τούτον δε εκφέρει παις αμφιθαλής και τίθησι προ της θύρας του Απόλλωνος ιερού τοις Πυανεψίοις».


Το δε «Ετυμολογικόν το Μέγα» αναφέρει ότι «Ειρεσιώνη: Ευμεγέθης κλάδος, εξ ερίων έχουσα στέμματα, κλώνας και ισχάδας, και των καθαρών ακροδρύων ορμαθούς. Η θάλλος εστίν ελαίας πάντας τους καρπούς έχον απηρτημένους, και στέμμα λευκόν και φοινικούν…». Εκτός των δύο αυτών ορισμών, υπάρχουν και πλείστοι παρεμφερείς, που αναφέρονται από τον Πλούταρχο, τον Λυκούργο, τον Παυσανία, τον Κράτητα, τον Ησύχιο, τον Φώτιο, τον Κλήμη και πολλούς άλλους.


Έτσι λοιπόν γνωρίζουμε ότι «Ειρεσιώνη» ωνομαζόταν κλαδί ελιάς η δάφνης, το οποίο στολιζόταν με τους πρώτους φθινοπωρινούς καρπούς, πλην του αχλαδιού και του μήλου, και κυρίως με αυτούς που είχαν σκληρό κέλυφος, όπως κάστανα, καρύδια , αμύγδαλα κ.λπ. εθεωρείτο δε από τους προγόνους μας σύμβολο ευφορίας.

Το κλαδί αυτό, ήταν πλεγμένο με τούφες (τολύπας) από λευκά η κόκκινα μαλλιά (έρια). Επειδή το όνομα «είρος» εσήμαινε έριον, δηλαδή μαλλί, δια τούτο και πήρε το όνομα ειρεσιώνη. Πολλές φορές κρεμούσαν στο κλαδί και μικρές φιάλες που περιείχαν κρασί γάλα και μέλι.


Παρόμοιες ειρεσιώνες περιέφεραν οι αμφιθαλείς παίδες, δηλαδή οι έχοντες τον πατέρα και την μητέρα τους εν ζωή (οι οποίοι εθεωρούντο τυχεροί λόγω αυτού ακριβώς του γεγονότος), κατά την πομπή των Θαργηλίων και των Πυανεψίων, ψάλλοντες ένα ειδικό άσμα, που ωνομαζόταν και αυτό «ειρεσιώνη».

Ίσως αναρωτηθεί κανείς πως είναι δυνατόν να υπάρχει έθιμο με το ίδιο όνομα (Ειρεσιώνη) σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Η απάντηση όμως είναι απλή!

Σήμερα μπορεί η αρχή κάθε νέου έτους να είναι η 1η Ιανουαρίου. Για τους αρχαίους μας προγόνους, όμως, το αττικό έτος επισήμως άρχιζε με την πρώτη νέα σελήνη (νουμηνία) μετά την θερινή τροπή (θερινό ηλιοστάσιο). Αυτή συνέπιπτε με τον μήνα Εκατομβαιώνα (Ιούλιο – Αύγουστο του Ιουλιανού ημερολογίου).

Γι αυτό, όταν λέμε «Πρωτοχρονιά» και «έθιμα ευετηριακά» εννοούμε αυτά που αναφέρονται στην αρχή κάθε έτους, όποτε κι αν αρχίζει αυτό και ανεξαρτήτως συμβατικών εναρκτηρίων ημερομηνιών.

Επειδή όμως το θρησκευτικό τους εορτολόγιο άρχιζε με την άροση για την νέα σπορά κατά τον μήνα Πυανεψιώνα (Οκτώβριο – Νοέμβριο) γι αυτό υπήρχαν και τότε παρόμοιες τελετές και έθιμα για καλή έναρξη και πορεία. Εξ άλλου η Ευετηρία (η καλή χρονιά) είχε θεοποιηθεί και σε πολλές πόλεις υπήρχαν αγάλματα και βωμοί αφιερωμένοι στην θεά Ευετηρία Σεβαστή (ενεπίγραφη βάση αγάλματος εκ της Λέσβου (IG XII 2,262).


Ο συγγραφεύς λοιπόν του βίου του Ομήρου, (ο οποίος αρχικώς είχε αποδοθή εσφαλμένως στον Ηρόδοτο), διηγείται τα εξής:

«Παραχειμάζων δε εν τη Σάμω, ταις νουμηνίαις προσπορευόμενος προς τας οικίας τας ευδαιμονεστάτας, ελάμβανέ τι αείδων τα έπεα τάδε α καλείται Ειρεσιώνη, ωδήγουν δε αυτόν και συμπαρήσαν αιεί των παίδων τινές των εγχωρίων»·


δώμα προσετραπόμεσθ’ ανδρός μέγα δυναμένοιο,

ος μέγα μεν δύναται, μέγα δε βρέμει, όλβιος αιεί.

Αυταί ανακλίνεσθε θύραι· πλούτος γαρ έσεισι

πολλός, συν πλούτω δε και ευφροσύνη τεθαλυία,

ειρήνη τα’ αγαθή. όσα δ’ άγγεα, μεστά μεν είη,

κυρβαίη δ’ αιεί κατά καρδόπου έρποι μάζα,

του παιδός δε γυνή κατά διφράδα βήσεται ύμμιν,

ημίονοι δ’ άξουσι κραταίποδες ες τόδε δώμα,

αυτή δ’ ιστόν υφαίνοι επ’ ηλέκτρω βεβαυία.

νεύμίί τοι νεύμαι ενιαύσιος ώστε χελιδών

έστηκ’ εν προθύροις·

και ει μεν τι δώσεις ει δε μη, ουχ εστήξομεν,

ου γαρ συνοικήσοντες ενθάδ’ ήλθομεν.»


Δηλαδή, ο μεγάλος μας ποιητής Όμηρος, διαχειμάζοντας στην Σάμο, εμφανιζόταν κατά την πρώτη ημέρα κάθε μηνός προ των οικιών των πλουσίων και επετύγχανε φιλοδωρήματα, τραγουδώντας το ανωτέρω μικρό ποίημα, που ονομαζόταν ειρεσιώνη.

Αυτό το «επαιτικόν άσμα», λοιπόν, το οποίο διεσώθη, φέρει τον αριθμό 15 στην συλλογή των Ομηρικών επιγραμμάτων. Ο βιογράφος προσθέτει ότι τα παιδιά της Σάμου εξακολουθούσαν για πολύ μακρό χρόνο ακόμη να το τραγουδούν κατά τις εορτές του Απόλλωνος. (ήδετο δε τάδε τα έπεα εν τη Σάμω επί πολύν χρόνον υπό των παίδων ότε αγείροιεν εν τη εορτή του Απόλλωνος.)


Το λεξικό ΣΟΥΔΑΣ αναφέρει για το ίδιο ποίημα μία άλλη παραλλαγή, πράγμα που δείχνει ότι όπως και σήμερα υπάρχουν διάφορες εκδοχές για το ίδιο θέμα που διαφέρουν μεταξύ τους.


δώμα προσετραπόμεσθ’ ανδρός μέγα δυναμένοιο,

ος μέγα μεν αυτεί, μέγα δε βρέμει, όλβιος αιεί.

αυταί ανακλίνεσθε θύραι· πλούτος γαρ έπεισι

πολύς, συν πλούτω δε και ευφροσύνη τεθαλυία,

ειρήνη τ’ αγαθή. όσσα δ’ άγγεα, μεστά μεν είη,

κυρκαίη δ’ αιεί κατά δόρπου έρπεο μάζα.

Νυν μεν κριθαίην ευώπιδα σησαμόεσσαν.

του παιδός δε γυνή κατά δίφρακα βήσεται υμνείν,

ημίονοι δ’ άξουσι κραταίποδες ες τόδε δώμα,

αυτή δ’ ύφαιν’ ιστόν επί λέκτρα βεβηκυία,

νεύματι τοι ευμαί ενιαύσιος, έσται χελιδών.

έστηκε προθύροις ψιλή πόδας· αλλά φέρ’ αίψα

πέρσαι τω Απόλλωνος γυιάτιδος.

και· ει μεν τι δώσεις· ει δε μη, ουχ εστήξομεν,

ου γαρ συνοικήσοντες ενθάδ’ ήλθομεν.»


Οι αρχαίοι στίχοι είναι σε δακτυλικό εξάμετρο. Όμως σε αρκετά σημεία η ερμηνεία τους είναι λίγο αμφίβολη. Εντοπίσαμε μία έμμετρη παράφραση στην εργασία του Χαραλάμπους Κριτζά στο περιοδικό «Αρχαιολογία και τέχνες» (τ. 65, σ. 74). Σε μία ελεύθερη, λοιπόν, έμμετρη απόδοση σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο το ποίημα αυτό λέει:


«Σ’ αρχοντικό εμπήκαμε μεγάλου νοικοκύρη,

με λόγο που ’χει πέραση και μ’ αγαθά περίσσα…

Ανοίξτε πόρτες διάπλατα να μπουν μεγάλα πλούτη,

μαζί κι η θαλερή χαρά κι η βλογημένη ειρήνη.

Γιομάτοι να ’ν’ οι πίθοι σας, πολλά τα ζυμωτά σας.

Κι ο κριθαρένιος ο χυλός με το πολύ σουσάμι.

Νύφη για τον μοναχογιό να κάτσει τραγουδώντας

στ’ αμάξι που το σέρνουνε τα δυνατά μουλάρια,

να ’ρθεί σ’ αυτό το σπιτικό, να υφαίνει τα προικιά της.

Κάθε χρονιά θε να ’ρχομαι κι εγώ σαν χελιδόνι…

Μα φέρε γρήγορα λοιπόν ό,τι είναι να μας δώσεις,

γιατί αλλιώς θα φύγουμε, δεν θα ξημερωθούμε ».


Είναι πιθανόν, όπως μας δείχνει η εξέταση των στοιχείων, ότι το όνομα ειρεσιώνη, το οποίο δόθηκε αρχικώς σε θρησκευτικό άσμα, που επεκαλείτο την θεία εύνοια, εφαρμόσθηκε στην συνέχεια σε κάθε είδος άσματος, το οποίο απέβλεπε να επιτύχει κάποιο δώρο η εύνοια. Ίσως το ρήμα είρω (=ζητώ) δεν είναι άνευ επιδράσεως επί της αλλαγής της σημασίας.

Η περιφορά, ειρεσιωνών στην πόλη των Αθηνών κατά την εβδόμη Πυανεψιώνος, και από σπίτι σε σπίτι από αμφιθαλή παιδιά, τα οποία έψαλλαν ειδικό άσμα και έπαιρναν φιλοδώρημα από τους οικοδεσπότες, μας θυμίζει σαφώς και το αρχαίο χελιδόνισμα της Ρόδου, που μας διασώζει ο Αθήναιος στους Δειπνοσοφιστές [8,60,1].


Κυρίως όμως θυμίζει το σύγχρονο έθιμο του τραγουδιού των καλάντων κατά την παραμονή των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. Τα κάλαντα προήλθαν από τις καλάνδες η καλένδες, που ήταν η πρώτη ημέρα κάθε μηνός στο ρωμαϊκό ημερολόγιο.


Ωνομάσθηκαν Calendae (με υπονόηση του dies), διότι οι ημέρες αυτές εκφωνούνταν από τον Ποντίφηκα προς τον λαό, στο Καπιτώλιο, σε κάθε είσοδο της νέας σελήνης, αναγγέλλοντας την αρχή του μηνός με τη φράση «calo luna novella» (καλώ την νέα σελήνη ).


Παρατηρούμε ότι η διακήρυξη αυτή χαρακτηριζόταν με το ρήμα «calo», το οποίο προέρχεται από την Ελληνική γλώσσα και σημαίνει ό,τι και στα Ελληνικά, δηλαδή «καλώ». Επειδή όμως ποτέ οι Έλληνες δεν είχαν καλένδες στο ημερολόγιο τους, η φράση «εις τας Ελληνικάς καλένδας» σημαίνει την ουδέποτε αρχομένη ημερομηνία.

Έτσι λοιπόν τα κάλαντα, που είναι τα ευχετήρια και εγκωμιαστικά άσματα, τα οποία ψάλλονται κατά τις εορτές, ιδίως των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, πήραν το όνομά τους από τις καλένδες Ιανουαρίου, κατά τις οποίες οι αρχαίοι Ρωμαίοι αντήλλασαν, όπως και τώρα οι Χριστιανοί, ευχές και μικρά δώρα για το νέο έτος. Συνέπιπτε δε κατά τις καλένδες εκείνες, να εορτάζεται και η επέτειος της Γεννήσεως του Ιησού Χριστού, πριν αυτή κανονισθεί οριστικά κατά τον Δ αιώνα μ.Χ., την 25η Δεκεμβρίου.


Από τότε «κάλαντα» ονομάζονται τα αδόμενα κατά την παραμονή της πρώτης του έτους. Και γενικά, κάτω από το ίδιο όνομα συμπεριλαμβάνονται και τα υπόλοιπα αγυρτικά τραγούδια, τα οποία τραγουδά ο λαός μας σε τακτές ημέρες, όπως την παραμονή των Θεοφανείων, τις εορτές του Λαζάρου, των Βαΐων κ.λπ.

Τα κάλαντα απαγορεύθηκαν από την ΣΤ Οικουμενική σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως το 692, γιατί θεωρήθηκαν επιβίωση του λατρευτικού ειδωλολατρικού πνεύματος, αφού στις καλένδες του Ιανουαρίου ετελούντο τρεις ειδωλολατρικές, κατά τους Χριστιανούς, εορτές: Η ρωμαϊκή εορτή του νέου χρόνου, τα Βοτά (προς τιμήν του Πανός) και τα Βρουμάνια (προς τιμήν του Διονύσου). Φαίνεται όμως πως τα έθιμα στην Ελλάδα ήσαν πολύ ισχυρά, δια τούτο και η Εκκλησία προσάρμοσε Χριστιανικά θέματα στα κάλαντα, για να μπορέσουν αυτά να συνεχισθούν απρόσκοπτα.


Διαπιστώνουμε λοιπόν, από την μελέτη και την λεπτομερή περιγραφή των παραπάνω στοιχείων, την συνέχεια των εθίμων του λαού μας. Κι αν προσέξουμε από την μία τα λόγια που αναφέρονται στο τραγούδι του Ομήρου:


«δώμα προσετραπόμεσθα ανδρός μέγα δυναμένοιο,

ος μέγα μεν αυτεί, μέγα δε βρέμει, ολβιος αεί.

Αυτάρ ανακλίνασθε θύραι· πλούτος γαρ έπεισι

πολύς, συν πλούτω δε και ευφροσύνη τεθαλυία

ειρήνη τ’ αγαθή»


καθώς επίσης και τα λόγια που λέμε σήμερα :


Σ αυτό το σπίτι το ψηλό ,

πέτρα να μη ραγίσει

κι ο νοικοκύρης του σπιτιού,

χίλια χρόνια να ζήσει…


θα καταλάβουμε ότι τόσα χρόνια τα παιδιά μας λένε ουσιαστικά τις ίδιες ευχές, για να πάρουν οπωσδήποτε το φιλοδώρημα από τους νοικοκύρηδες των σπιτιών, όπως επίσης θα καταλάβουμε ότι οι Έλληνες κουβαλάμε μέσα σε κάθε κύτταρό μας, τις αρετές και τα ελαττώματα των προγόνων μας και τα εκδηλώνουμε σε κάθε ευκαιρία.


Του Αντωνίου Α. Αντωνάκου

Καθηγητού – Φιλολόγου

Ιστορικού – Συγγραφέως